De SA
Van ordedienst naar machtsmiddel
Wat ga je horen in deze aflevering?
In deze historicus aflevering kijken we naar de opkomst van de SA, de Sturmabteilung van de NSDAP. We behandelen hoe deze organisatie ontstaat in de chaotische politieke sfeer van de Weimar Republiek en waarom Hitler al vroeg inziet dat geweld en zichtbaarheid politieke middelen kunnen zijn.
Daarnaast kijken we naar de rol van Ernst Röhm, de gewelddadige sfeer in München en hoe de SA langzaam verandert van beveiliging bij bijeenkomsten naar een zichtbaar propagandamiddel op straat.
De aflevering sluit direct aan op de tweede aflevering van de Opkomst van Hitler-serie.
Zoals wij het vertellen
In de vroege jaren van de Weimar Republiek verlopen politieke bijeenkomsten zelden rustig. Zeker in steden als München zijn vergaderingen vaak luidruchtig, chaotisch en gewelddadig. Tegenstanders verschijnen bewust bij elkaars bijeenkomsten om toespraken te verstoren, ruzies uit te lokken of complete avonden onmogelijk te maken.
Dat geldt ook voor de bijeenkomsten van Adolf Hitler en de NSDAP. In deze jaren ontdekt Hitler dat hij mensen kan overtuigen met spreken, maar tegelijkertijd loopt hij tegen een groot probleem aan: hij krijgt zijn verhaal vaak nauwelijks afgemaakt. Zodra hij begint te spreken ontstaan discussies, geschreeuw en soms complete vechtpartijen.
De bierhallen waarin deze bijeenkomsten plaatsvinden maken die situatie alleen maar explosiever. Mensen staan dicht op elkaar, alcohol speelt een grote rol en politieke spanningen lopen snel op. Tegenstanders van de NSDAP proberen bijeenkomsten bewust te verstoren en aanhangers reageren daar vaak direct agressief op.
Een belangrijk moment vindt plaats in november 1921 in het Hofbräuhaus in München. Tijdens een toespraak van Hitler lopen spanningen opnieuw hoog op wanneer communistische tegenstanders de zaal binnenkomen. Wat begint met scheldpartijen en discussies eindigt in een grote vechtpartij waarbij bierpullen en stoelen door de zaal vliegen. Het geweld duurt ongeveer twintig minuten voordat de politie de situatie onder controle krijgt.
Het Hofbrauhaus in München
Voor Hitler wordt dit een belangrijk inzicht. Hij ziet dat hij controle nodig heeft over zijn bijeenkomsten. Niet alleen om zichzelf te beschermen, maar vooral om ervoor te zorgen dat zijn toespraken niet voortdurend ontsporen in chaos.
Uit dat idee ontstaat de SA, de Sturmabteilung. Oorspronkelijk wordt deze organisatie opgezet als ordedienst bij partijbijeenkomsten. Hun taak is simpel: tegenstanders buiten houden, de spreker beschermen en de orde herstellen wanneer er problemen ontstaan.
Al snel groeit de organisatie echter uit tot iets groters.
Een belangrijke rol daarin speelt Ernst Röhm. Röhm is oud-officier uit de Eerste Wereldoorlog en heeft daarna ervaring opgedaan binnen verschillende Freikorpsen, paramilitaire groepen die in de jaren na de oorlog betrokken zijn bij politiek geweld in Duitsland.
Voor Hitler is Röhm bijzonder waardevol. Hij beschikt over militaire ervaring, kent veel oud-soldaten en weet hoe hij groepen mannen moet organiseren die gewend zijn aan geweld. Bovendien heeft Röhm binnen veteranenkringen meer autoriteit dan Hitler zelf op dat moment nog heeft.
Ernst Rohm (rechts)
Dat laatste is belangrijk. Hitler heeft wel in de Eerste Wereldoorlog gediend, maar als ordonnans en niet als frontofficier in de loopgraven. Binnen veteranenkringen maakt dat verschil. Röhm kan daardoor gemakkelijker mensen aantrekken die bereid zijn zich bij de SA aan te sluiten.
In korte tijd groeit de SA uit tot een zichtbare aanwezigheid binnen München. Mannen in bruine hemden bewaken de ingangen van bijeenkomsten, controleren bezoekers en bewegen zich voortdurend door de zaal terwijl Hitler spreekt. Dat heeft een groot effect op het publiek.
Mensen komen niet langer alleen luisteren naar een politieke spreker. De hele bijeenkomst krijgt een militair karakter. Terwijl Hitler spreekt over vijanden van Duitsland, lopen er uniformen door de zaal die zichtbaar klaarstaan om tegenstanders hard aan te pakken. Daarmee verandert een politieke bijeenkomst langzaam in een georganiseerde gebeurtenis waarin macht wordt getoond.
Juist dat begrijpt Hitler snel. De SA is niet alleen praktisch nuttig, maar ook politiek waardevol.
De aanwezigheid van de SA zorgt voor orde, maar tegelijkertijd straalt de organisatie controle en discipline uit. Mensen die de bijeenkomsten bezoeken zien een beweging die georganiseerd oogt en bereid lijkt om haar tegenstanders met geweld te bestrijden.
Tegenstanders die toch binnenkomen worden vaak direct hard aangepakt. Niet rustig verwijderd, maar met zichtbaar geweld de zaal uitgewerkt. Ook dat wordt onderdeel van de boodschap. De SA laat zien dat de NSDAP niet alleen praat over macht, maar die macht ook zichtbaar probeert te maken.
In deze jaren ontdekt Hitler steeds beter hoe belangrijk zichtbaarheid is binnen politiek. Zijn toespraken vormen één deel van zijn invloed, maar de SA versterkt dat effect. De organisatie wordt een lopend symbool van de beweging.
Dat blijft niet beperkt tot de bierhallen. Wanneer groepen SA-mannen marcherend door München trekken, wordt de partij zichtbaar in het straatbeeld. Uniformen, discipline en groepsvorming zorgen ervoor dat de NSDAP letterlijk aanwezig is in het dagelijks leven van de stad.
De SA zou als propagandamiddel misschien nog wel meer invloed gaan uitoefenen dan als ordedienst.
Daarmee verandert de SA langzaam van beveiliging naar propaganda.
De organisatie laat zien dat de partij groeit, georganiseerd is en bereid is geweld te gebruiken. Voor veel aanhangers maakt dat indruk. Voor tegenstanders werkt het intimiderend.
Aan het einde van deze periode is de SA nog relatief klein en sterk geconcentreerd rond München. Toch ligt hier al de basis voor iets dat in de jaren daarna veel groter zal worden. Wat begint als bescherming van partijbijeenkomsten groeit uit tot een van de belangrijkste machtsmiddelen van Hitler en de NSDAP.
Rondleiding Grebbeberg
Op zaterdag 27 juni organiseren we voor het eerst een rondleiding met luisteraars van De Geschiedenisreis.
Samen bezoeken we de Grebbeberg en lopen we langs verschillende plekken waar in mei 1940 is gevochten. Tijdens de wandeling neemt Thijs jullie stap voor stap mee door het verhaal van de Slag om de Grebbeberg.
De rondleiding duurt ongeveer drie uur en er zijn drie tijdsloten beschikbaar. Per ronde zijn er 30 plekken.
Alle informatie en tickets vind je via de link hieronder: