1933
Hoe Hitler de Macht Grijpt
Deze serie werd mede mogelijk gemaakt door SpelSpul!
Deze serie is mede mogelijk gemaakt door onze samenwerking met SpelSpul.nl. Dankzij dit soort samenwerkingen kunnen wij nieuwe geschiedenisseries blijven maken en verder blijven groeien met De Geschiedenisreis.
SpelSpul heeft het grootste bordspellenassortiment van Nederland, met meer dan 9000 verschillende spellen in de winkel en webshop. Ben je op zoek naar een nieuw spel of wil je het volledige aanbod bekijken? Neem dan zeker eens een kijkje op hun website.
Wat ga je horen in deze aflevering?
In de laatste aflevering van onze serie over de opkomst van Adolf Hitler kijken we naar de maanden waarin hij uiteindelijk aan de macht komt. We beginnen na de verkiezingen van 1932, wanneer de NSDAP de grootste partij van Duitsland is geworden, maar Hitler nog steeds buiten de regering staat. We volgen de politieke strijd achter de schermen, de rol van Hindenburg en Von Papen en de beslissing om Hitler op 30 januari 1933 tot Rijkskanselier te benoemen.
Daar stopt het verhaal alleen niet. We kijken ook naar de weken daarna, waarin Hitler stap voor stap meer macht naar zich toe trekt. Van de Rijksdagbrand en de noodverordening die daarop volgt tot de verkiezingen van maart 1933 en uiteindelijk de Machtigingswet waarmee de democratie van de Weimar Republiek definitief verdwijnt.
Hitler en von Hindenburg
Wat ga je horen in deze aflevering?
Wanneer de NSDAP in juli 1932 de grootste partij van Duitsland wordt, lijkt Adolf Hitler dichter bij de macht dan ooit. Toch is zijn positie ingewikkelder dan alleen de verkiezingsuitslag laat zien. Hij heeft miljoenen stemmen gekregen, maar president Paul von Hindenburg weigert hem te benoemen tot Rijkskanselier. Voor Hindenburg blijft Hitler een gevaarlijke politieke figuur die hij niet zomaar de leiding over Duitsland wil geven.
Hitler krijgt de mogelijkheid om toe te treden tot de regering, maar alleen in een ondergeschikte positie. Dat weigert hij. Hij wil geen minister worden en ook geen onderdeel zijn van een regering waarin iemand anders de leiding heeft. Zijn eis blijft hetzelfde: hij wil Rijkskanselier worden. Die keuze is een risico, want ondertussen blijft Duitsland vastzitten in een politieke crisis waarin kabinetten elkaar snel opvolgen en geen enkele regering een stabiele meerderheid weet te vormen.
In november 1932 komen er opnieuw verkiezingen. De NSDAP blijft de grootste partij, maar verliest voor het eerst sinds jaren steun. Waar de partij in juli nog 37,4 procent van de stemmen behaalt, zakt dat aantal naar 33,1 procent. Voor veel Duitsers begint de vraag te ontstaan waarom zij op Hitler stemmen als hij vervolgens weigert regeringsverantwoordelijkheid te nemen. Ook binnen de NSDAP groeit de onzekerheid. Misschien is het hoogtepunt van de beweging al bereikt.
Ondertussen verliest Rijkskanselier Franz von Papen steeds meer steun. Hij heeft geen meerderheid in het parlement en moet voortdurend vertrouwen op noodmaatregelen via artikel 48 van de grondwet. Uiteindelijk raakt ook het leger bezorgd over de situatie. Generaal Kurt von Schleicher vreest dat de politieke spanningen verder uit de hand kunnen lopen en weet Hindenburg ervan te overtuigen Von Papen aan de kant te schuiven.
Franz von Papen
In december 1932 wordt Von Schleicher de nieuwe Rijkskanselier. Daarmee krijgt Duitsland opnieuw een regering die probeert een oplossing te vinden voor dezelfde problemen. Ook Von Schleicher lukt het niet om een stabiele meerderheid op te bouwen. De NSDAP blijft te groot om te negeren en Hitler blijft weigeren mee te werken zolang hij niet zelf de leiding krijgt.
Achter de schermen komt Franz von Papen opnieuw in beeld. Hij komt tot de conclusie dat een regering zonder Hitler bijna onmogelijk is geworden. Zijn nieuwe plan is om Hitler wel Rijkskanselier te maken, maar hem te omringen met ervaren conservatieve politici. Volgens Von Papen kunnen zij Hitler controleren en gebruiken om steun onder de bevolking te krijgen, terwijl de echte macht bij de traditionele elite blijft liggen.
Die gedachte blijkt een enorme onderschatting. Von Papen en andere conservatieven zien Hitler vooral als een populaire massaleider die zij politiek kunnen sturen. Zij denken dat zijn gebrek aan ervaring binnen de regering hem afhankelijk zal maken van hun kennis en invloed. Hitler ziet de situatie anders. Voor hem is het kanselierschap precies de positie die hij nodig heeft om verder te bouwen aan zijn macht.
Zelfs op het laatste moment twijfelt Hindenburg nog. Hij heeft weinig vertrouwen in Hitler en zoekt tot vlak voor de benoeming naar alternatieven. Uiteindelijk gaat hij toch akkoord. Op 30 januari 1933 wordt Adolf Hitler benoemd tot Rijkskanselier van Duitsland.
Adolf Hitler wordt benoemd tot Rijkskanselier
Veel mensen zien op dat moment nog niet dat Duitsland richting een dictatuur beweegt. Er zijn de afgelopen jaren zoveel regeringen gekomen en gegaan dat velen denken dat ook deze regering tijdelijk zal zijn. Bovendien heeft de NSDAP slechts drie posities binnen het kabinet. Hitler is kanselier, Wilhelm Frick wordt minister van Binnenlandse Zaken en Hermann Göring krijgt een ministerspost zonder vaste portefeuille.
Vooral die laatste benoeming blijkt belangrijk. Göring krijgt namelijk grote invloed binnen Pruisen, de grootste deelstaat van Duitsland. Door de Pruisische staatsgreep van 1932 ligt de controle over deze deelstaat inmiddels veel dichter bij de centrale regering. Daarmee komt ook het grootste politieapparaat van Duitsland binnen bereik van de nieuwe machthebbers.
Vanaf het moment dat Hitler kanselier is, neemt de druk op politieke tegenstanders snel toe. Vooral de communisten worden het belangrijkste doelwit. Partijkantoren worden aangevallen, bijeenkomsten worden verstoord en politieke tegenstanders krijgen steeds vaker te maken met geweld en intimidatie.
Göring neemt daarbij een belangrijke beslissing. Tienduizenden leden van de SA en SS worden benoemd tot hulppolitie. Daarmee krijgt het geweld van deze groepen een officiële status. Mensen die kort daarvoor nog als partijmilitie op straat vochten, krijgen nu bevoegdheden vanuit de staat zelf. Voor de tegenstanders van Hitler verandert de situatie daardoor volledig.
Op 27 februari 1933 volgt een gebeurtenis die Hitler verder helpt in zijn machtsuitbreiding. Het Rijksdaggebouw in Berlijn staat in brand. In het gebouw wordt de Nederlander Marinus van der Lubbe opgepakt, een communist die wordt aangewezen als dader. De vraag of hij alleen handelde of niet zal later uitgebreid worden besproken, maar voor Hitler is vooral belangrijk hoe hij deze gebeurtenis politiek kan gebruiken.
De brandende Rijksdag
Hitler en de NSDAP presenteren de brand als het begin van een grote communistische opstand. Volgens hen is Duitsland direct in gevaar en moet de staat hard ingrijpen om zichzelf te beschermen. Een dag later vraagt Hitler aan Hindenburg om artikel 48 van de grondwet in te zetten.
De Rijksdagbrandverordening die daaruit voortkomt, verandert de situatie in Duitsland ingrijpend. Burgerrechten worden opgeschort. Vrijheid van meningsuiting, persvrijheid en vrijheid van vergadering worden beperkt. De overheid krijgt daarnaast meer mogelijkheden om mensen af te luisteren, communicatie te controleren en politieke tegenstanders zonder normale juridische bescherming op te pakken.
Vooral communisten en andere tegenstanders van de NSDAP worden hierdoor geraakt. Velen worden gearresteerd, verdwijnen in gevangenissen of komen terecht in de eerste concentratiekampen. De politieke tegenstand wordt hierdoor nog voor de volgende verkiezingen ernstig verzwakt.
Communisten worden van de straat gehaald en in de eerste concentratiekampen geplaatst
Die verkiezingen vinden plaats op 5 maart 1933. Hitler hoopt met de volledige macht van de staat achter zich eindelijk een absolute meerderheid te behalen. De NSDAP beschikt nu over veel meer propagandamogelijkheden en tegenstanders kunnen nauwelijks nog normaal campagne voeren.
Toch haalt Hitler niet het resultaat waarop hij hoopt. De NSDAP groeit naar 43,9 procent van de stemmen, maar krijgt nog steeds geen eigen meerderheid. Ondanks intimidatie, propaganda en geweld stemt een groot deel van Duitsland niet op Hitler. Om een meerderheid te krijgen blijft hij afhankelijk van andere nationalistische partijen.
Voor Hitler is dat niet genoeg. Hij wil niet afhankelijk blijven van coalitiepartners of het parlement. Daarom werkt de NSDAP aan een nieuwe wet die de machtsverhoudingen definitief moet veranderen: de Machtigingswet.
Op 23 maart 1933 komt de Rijksdag bijeen om over deze wet te stemmen. Omdat het Rijksdaggebouw is afgebrand, vindt de bijeenkomst plaats in de Kroll Opera in Berlijn. Rondom het gebouw staan grote groepen SA’ers en SS’ers. De parlementsleden die naar binnen gaan, worden geconfronteerd met de fysieke aanwezigheid van Hitlers beweging.
Hitler tijdens zijn speech voor het parlement
Binnen probeert Hitler de twijfelende partijen gerust te stellen. Hij belooft stabiliteit, respect voor de positie van kerken en zegt dat het parlement een rol zal blijven spelen. Vooral de katholieke Centrumpartij probeert hij daarmee over te halen, omdat hij voor de wet een tweederdemeerderheid nodig heeft.
Veel tegenstanders ontbreken inmiddels. Communistische parlementsleden zijn gearresteerd of kunnen niet aanwezig zijn. De meeste andere partijen stemmen uiteindelijk voor. Alleen de sociaaldemocraten stemmen tegen. Hun leider Otto Wels spreekt zich, ondanks alle druk en intimidatie, openlijk uit tegen Hitler.
De wet wordt aangenomen. Vanaf dat moment kan de regering wetten maken zonder toestemming van het parlement en zelfs afwijken van de grondwet. Daarmee verdwijnt de democratische basis van de Weimar Republiek.
De weg die begint met een kleine politieke beweging in München eindigt in maart 1933 met vrijwel volledige macht in handen van Hitler en de NSDAP. Zijn opkomst is daarmee voltooid, maar het verhaal van de gevolgen van die macht begint dan pas.
Otto Wels
In deze aflevering sloten we af met de bekende speech van Otto Wels die zich fel uitsprak tegen de handelingen van Adolf Hitler.
Na zijn toespraak van 23 maart 1933 werd de positie van Otto Wels steeds gevaarlijker. De druk op de SPD nam snel toe: partijgebouwen werden bezet, kranten verboden en leden gearresteerd. In mei 1933 vluchtte Wels naar Praag, waar hij de sociaaldemocratische beweging vanuit ballingschap probeerde voort te zetten.
Vanuit Tsjecho-Slowakije bleef hij zich verzetten tegen het naziregime, maar in Duitsland zelf werd de SPD op 22 juni 1933 officieel verboden. Toen Hitler in 1938 ook Tsjecho-Slowakije bedreigde, moest Wels opnieuw vluchten en vertrok hij naar Parijs.
Daar overleed hij op 16 september 1939, slechts twee weken na de Duitse inval in Polen. De man die één van de laatste openlijke verdedigingen van de Duitse democratie had uitgesproken, maakte de bevrijding van zijn land niet meer mee.
Otto Wels
Luisteraar rondleiding Grebbeberg
Op 27 juni geven wij een rondleidingen voor luisteraars op de Grebbeberg. We hebben dit keer gekozen voor 3 rondleidingen op 1 dag zodat iedereen die er bij wil zijn ook kan. Er is een ochtend, middag en avond rondleiding.
Mocht je geïnteresseerd zijn kijk dan hier.
Wij in een krant…
Afgelopen week zijn we geïnterviewd voor Delft op Zondag, waar we vandaag dan ook in stonden. Dit omdat wij verwachten deze week over de miljoen luisteraars (downloads) heen te gaan. Een mooie mijlpaal!
Mocht je het leuk vinden om te lezen:
Hemd van het Lijf: Thijs & Leander - Al het nieuws uit Delft
Plus: Je hebt gelijk in een inkijk op onze hypermoderne podcast zolder ;)